Müellif: Babanzâde Ahmed Naim
Dergi: Hakka Doğru, Cilt 8, Sayı 200
Tarih: 10 Ağustos 1950
Müslümanların vaktiyle yalnız başlarına ve herhangi medeni milletin felsefesinden yardım görmeksizin büyük bir medeniyet kurmuş olduklarını söylemekten maksadımız, felsefenin bugünkü Avrupa medeniyetini kurmaktaki büyük hizmetlerini hor gördüğümüzü anlamak değildir. Demek istediğimiz şudur: Yayılması, ahlakın alçalmasına sebep olacak bir takım felsefi meslekleri bir tarafa bırakacak olursak “vazife” prensibini akıl üzerine kurarak “doğru, iyi ve güzel” gibi yüksek prensipleri kemal gayesi edinen sağlam nazariyeler bile umumun gönlüne hakim olmak bakımından dinin gösterdiği kudret ile rekabet edememektedir. Şu manaca ki, vahy-i ilahiye iman kaydından azade kalmak isteyenler arasında ahlak kaidesini sırf akıldan çıkararak “vazife” ve “vicdani mesuliyet”i kendilerine -ameli olarak- rehber edinenlerin sayısı henüz pek azdır. İslam dini ise, sağlam, en muhkem bir felsefenin ahlaki prensiplerinden birini de ihmal etmeksizin onun bütün gereklerini akıl, gabi, zengin, fakir, alim, cahil, ileri-geri, bütün beşer sınıfları arasında aynı kuvvet ve nüfuz ile yaymaya başlayalı on üç buçuk asır olduğu halde ahlaki vazifelerin İslamlar arasında din boyasına boyanmış olması, akli mahiyetini hiçbir vakit zedelememiş ve hiçbir vakit İslam arasında, akıl ile din korkulacak bir savaşa düşmemiştir.
İslam’ın temeli, akli prensiplerdir:
İslam dini; aklı, haiz olduğu yüksek mevkiden hiçbir vakit indirmemiştir. Peygamber Efendimiz “İnsanın dini, aklıdır, aklı olmayanın dini yoktur.[1] buyurur. Aklın, ilahi burhanlardan biri olduğu üzerinde bütün İslam ilim adamları arasında oy birliği vardır. Bundan dolayıdır ki bizim, akli prensiplerimizde aklın iyi karşılayamayacağı hiçbir şey yoktur. Bunu anlamak için, ahlaki meslekler içinde en sağlam ve İslam ruhuna en uygun bulduğumuz rasyonalistlerin prensiplerini ele alarak bunları bizim İslami prensiplerimizle karşılaştırmak istedik.
Müslümanların kadere inanmaları ne mahiyettedir?
Eski ve yeni felsefede ahlak için keşfedilen prensiplerin en önemlisi ihtiyar liberte’dir. Bu münasebetle Müslümanların kadere (préscience, prédestination) iman etmeleri hususunu bahis mevzuu etmekten kendimizi alamıyoruz.
Müslümanlar, kadere inandıkları için muaheze olunuyorlar ve bu sebepten dolayı Müslümanlarda amalin bir ahlakı kıymeti bulunmadığına kail olanlar eksik değildir. Çünkü bunlara göre Müslümanlar, alınlarına ne yazılmışsa onu yaparlar; kendi ihtiyarları ile hareket etmezler. Mukadderata boyun eğerek yürürler ve mukadderat, ne buyurmuşsa onu yaparlar; başka bir şey yapmak ellerinden gelmez. Onun için yaptıkları işlerin hiçbir ahlaki değeri yok- tur.
Fatalizm budur. Bunu da Cebrîlik diye tercüme edebiliriz. Mesele son derece mühimdir ve bir sürü haksız isnatlara sebep olmaktadır. Bu yüzden biz, bu meseleyi araştırmak ve incelemek lüzumunu hissediyoruz.
Dinlerin biri de bu bahsin derinliklerine el uzatamamış olduğu halde Müslümanlar “takdir” ve “ihtiyar” meselesini ciddiyetle bahis mevzuu etmiştir. Allah’ın varlığını kabul eden ve etmeyen birçok felsefi meslekler, cebrîliği kendilerine prensip edinmiş oldukları halde sem’î ve akli delilleri bir araya getiren, din ile felsefeyi barıştan İslam mütekellimleri, cüz’i iradeyi ispat ederek davayı bugünkü rasyonalist ahlakçıların istedikleri gibi açıklamayı büyük bir vazife sayıyoruz.
Mesuliyet esası:
Her şeyden evvel şunu bilmek lazım ki, Müslümanların kadere olan inançları, amel ve niyetlerinin ahlaki değerini eksiltecek mahiyette değildir. Müslümanlar, hem kadere inanırlar, hayır ve şerrin hâliki Allah olduğuna kail olurlar; hem de Allah tarafından kendilerine gösterilen doğru yol ile bedbahtlığa ve sefalete giden eğri yoldan hangisini tutarlarsa bunu kendi arzu ve ihtiyarları ile yaptıklarına inanırlar. Biz tarafgirlikten korunan her akıl sahibi ferdin şöyle bir muhakeme yürüteceğini sanırız: Dünyada hiçbir din tasavvur olunamaz ki bir taraftan beşeri hareketlerin, lazım-ı gayri müfarıkı olan mesuliyet (responsabilite) vasfını insandan kaldırsın da diğer taraftan yine buyruklar ve yasaklar göstersin. İnsan, irade ve ihtiyar sahibi değilse buyruklar ve yasaklar neye yarar? İnsan, mesul değilse vücubun, hürmetin, ibahanın ne manası kalır? İnsan irade ve ihtiyardan mahrum ise, bir şeyi yapmaya müsaade etmenin, bir şeyi yasak etmeye uğraşmanın faydası ne olabilir? Onun fiilinde ne kıymet kalır ki o fiili güzel veya çirkin diye vasıflandıralım? Ve bu takdirde iyi işler işleyen kimse ile kötü işler işleyen kimse arasında ne fark kalır? Herhangi bir din, o dini kabul eden kimselerden mesuliyet fikrini kaldırsa, idam kararını kendi kendine vermiş olur. Halbuki İslam dini itikatlara, ibadetlere, muamelelere, ahlaka ait birçok buyrukları, birçok yasakları olan bir dindir. İslam dini birçok şeyleri helal, birçok şeyleri haram saymış, helal ile haram arasındaki bütün hududu tayin etmiş, alemin nizamını koruyan en önemli, en ince ve en yüksekten başlayarak yaşayışın nâzımı olan en hurda teferruata kadar her şeyi göz önünde tutmuş, şunu yap, bunu yapma demiş olan bir dindir. Bu din, beşerin ruhunu terbiyeyi en yüksek maksat saymış, ahlakı en yüksek gelişime vardırmak için her şeyi yapmış ve bu yüzden irade terbiyesini en belli başlı hedef tanımış olduğuna göre insanı, irade ve ihtiyardan mahrum sayarak kendi varlığını temelinden yıkar mı?
Mesuliyeti kökleştiren temeller, insanın amelinden mesul olduğunu gösteren ayetler ve hadisler pek çoktur. Burada birkaçını örnek olarak sunacağız.
Ayetler:
“Her kim bir zerre miktarı hayır işlerse onu buluyor. Her kim bir zerre miktarı şer işlerse onu buluyor”[2]. (Zülzilet (Zilzâl) Suresi, Ayet 7-8).
“Onlara de ki: her biriniz, kendi niyeti ile, istediği yola göre amel eder. Hanginizin tuttuğu yol hidayete daha yakın ise, onu da Rabbiniz daha iyi bilir”.[3] (Sure-i İsra, Ayet 84).
“İnsan çalıştığı şeyden başkasını bulamaz”.[4] (Necm Suresi, Ayet 39).
“Her kim ahiret ekimini isterse ona ziyadesiyle veririz. Her kim de dünya ekimini isterse ona ondan veririz”.[5] (Şûrâ Suresi, Ayet 19).
“Sen onlara de ki: Hakkı bildirmek Allah’tan. İsteyen iman eder, isteyen kafir kalır.”[6] (Kehf Suresi, Ayet 28).
“İyi ve yararlı işler işleyen kendine, kötü ameller işleyenlerse kendi zararına çalışmış olur. Ondan sonra rabbinize döndürülürsünüz”[7]. (Câsiye Suresi 15).
“Hak Teala yaptığından mesul olmaz. Halbuki onlar mesul olurlar”.[8] (Enbiya Suresi 23).
“Bir millet kendinde olanı değiştirmedikçe Hak Teâla da onda olanı değiştirmez”.[9] (Ra’d Suresi 11).
“Hak Teala bir kavme ihsan ettiği bir nimeti, o millet kendinde olanı değiştirmedikçe değiştirmez”.[10] (Enfal Suresi, Ayet 53).
Bir de şu hadisleri nakledelim:
“Her biriniz çobandır ve sürüsünden mesuldür.”[11]
“Her kim kıyamet günü sıkı bir hesaba tutulursa azaba uğrar”[12] (Yahut bir rivayete göre helâk olur.)
“Kıyamet gününde Adem oğlu beş şeyden sual olunmadıkça rabbinin huzurundan ayrılmaz. Ömründen sorulur ki onu ne ile geçirip tüketti? Gençliğinden sorulur ki onu ne ile yıprattı? Malından sorulur ki onu nerede kazandı ve nereye harcadı? Bir de öğrendiği şey ile ne türlü amel etti diye sorulur.”[13]
Şu ayet-i kerime hakkında ayrıca dikkati çekeriz:
“Kendilerine peygamber gönderdiğimiz kimseleri mesul edeceğimiz gibi gönderdiğimiz peygamberleri de mesul tutacağız.”[14] (Sure-i Âraf, Ayet 5).
Görülüyor ki İslam dini mesuliyet kaidesini gayet sarih ifadelerle gayet açık bir surette kurmuş ve temelleştirmiştir.
İslam dininin bu yolda anlatmak istediği şudur: “Size doğru yolu ve bahtiyarlık yolunu apaçık gösterdim. Gün gibi aşikar kıldım. Artık siz, istediğiniz yolu tutunuz. Doğru yolu tutarsanız faydası size, ondan ayrılırsanız zararı yine size aittir.” İşin en ciddi tarafı, bu mesuliyetten bir kimsenin kurtulamamasıdır. Çünkü naklettiğimiz ayetlerin en sonuncusundan anlaşıldığına göre yalnız fertler değil, peygamberler de mesul tutulacaklardır. Peygamber, vahyi ilahiye göre hareket ettiği ve kendisinden bildirilmesi istenen her şeyi bildirdiği halde, yine mesul tutulmaktan kurtulamamaktadır. Nitekim Peygamber Efendimiz veda haccında irad buyurduğu uzun hutbeye ara sıra fasıla vererek karşısındaki büyük cemaate “Söyleyin, bildirdim mi?” diye soruyor ve her defasında “Evet.” cevabını alınca barigâhı izzete dönerek “Şahit ol ya Rab!” diyorlardı. Mesuliyetin bundan daha açık delili bulunabilir mi?
[1] دين المرء عقله ومن لا عقل له لا دين له
[2] فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَراًّ يَرَهُ
[3] قل كل يَعْمَلُ عَلٰى شَاكِلَتِهٖؕ فَرَبُّكُمْ اَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ اَهْدٰى سَبٖيلا
[4] وَاَنْ لَيْسَ لِلْاِنْسَانِ اِلَّا مَا سَعٰى
[5] مَنْ كَانَ يُرٖيدُ حَرْثَ الْاٰخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فٖي حَرْثِهٖۚ وَمَنْ كَانَ يُرٖيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهٖ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِي الْاٰخِرَةِ مِنْ نَصٖيبٍ
[6] وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَٓاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَٓاءَ فَلْيَكْفُرْ
[7] مَنْ عَمِلَ صَالِحاً فَلِنَفْسِهٖۚ وَمَنْ اَسَٓاءَ فَعَلَيْهَاؗ
[8] لَا يُسْـَٔلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْـَٔلُونَ
[9] اِنَّ اللّٰهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتّٰى يُغَيِّرُوا مَا بِاَنْفُسِهِمْؕ
[10] ذٰلِكَ بِاَنَّ اللّٰهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً اَنْعَمَهَا عَلٰى قَوْمٍ حَتّٰى يُغَيِّرُوا مَا بِاَنْفُسِهِمْۙ وَاَنَّ اللّٰهَ سَمٖيعٌ عَلٖيمٌۙ
[11] كلكم راع وكلكم مسؤول عن رعيته
[12] من نوقش الحساب يوم القيامة عذب وفي رواية يهلك
[13] لا تزول قدما ابن آدم يوم القيامة حتى يسأل عن خمس : عن عمره فيما أفناه ، وعن شبابه فيما أبلاه ، وعن ماله من أين اكتسبه ، وفيما أنفقه ، وماذا عمل فيما علم
[14] فَلَنَسْـَٔلَنَّ الَّذٖينَ اُرْسِلَ اِلَيْهِمْ وَلَنَسْـَٔلَنَّ الْمُرْسَلٖين